کتابخانه و کتابداری

تعریف کتابخانه

 واژه کتابخانه  ترکیبی اضافی است از دو کلمة عربی و فارسی کتاب + خانه؛ کتاب واژه ای عربی است به معنای نوشته یا چیزی  مکتوب و خانه از ریشة پهلوی ((خان)) به معنای فضا‘ مکان و اتاق است. یونانیها به آن Bibliotheca و رومیها Libri می گفتند که از  واژه Liber به معنای کتاب مشتق شده بود. در انگلیسی قرون وسطی به آن Librarie و در فرانسة قدیم به آن Librairie می گفتند.  این واژه با تغییراتی که کرد در انگلیسی به Library تبدیل شد و در بیشتر زبانهای لاتینی و اروپایی از واژه هایی مثل  bibliotheque,bibliothek و biblioteca برای آن استفاده می شود. در ایران باستان از اصطلاح ((دژنبشت)) یا قلعة کتابها برای  رساندن مفهوم کتابخانه استفاده می شد. در حوزة فرهنگ اسلامی و عربی از واژه هایی مثل بیت الحکمه‘ دارالحکمه‘ دارالعلم‘ خزانه الحکم‘ مخزن الکتب‘ دارالکتب و مکتبه استفاده می شود که دو واژة مکتبه و دارالکتب در حال حاضر مصطلح است.

            برای ارائه تعریفی از کتابخانه باید آن را از نظر فیزیکی و کارکردی مدنظر قرار داد. از نظر فیزیکی می توان تعاریف زیر را برای کتابخانه در نظر گرفت:

-          کتابخانه مکانی است برای حفظ و نگهداری آثار مکتوب و غیر مکتوب که طی تاریخ تمدن بشر به وجود آمده است.

-     کتابخانه مخزنی است برای حفظ مواد و منابع هنری، علمی، ادبی،  اجتماعی و غیره که بر روی رسانه های مختلف ثبت و ضبط شده اند.

-          کتابخانه مکانی است که انواع منابع و مواد در آن به صورت سازماندهی شده حفظ و نگهداری می شود.

-          کتابخانه مکان فیزیکی است که انواع رسانه های مکتوب، دیداری و شنیداری و الکترونیکی در آن نگهداری می شود.

اما از نظر کارکردی و اجتماعی تعاریف زیر را می توان ارائه کرد:

-          کتابخانه نهادی است اجتماعی که سازوکار اصلی ذخیره سازی، حفاظت و اشاعه دانش و اطلاعات را فراهم می سازد.

-          کتابخانه نهادی است زادة جامعه که در طول تاریخ تمدن در خدمت حفظ و نشر دانش بوده است.

-          کتابخانه نهادی اجتماعی است که روح تمدن بشری را حفظ و نگهداری کرده است.

-     کتابخانه نهادی است که کارکردهای اصلی حرفة کتابداری یعنی جمع آوری، سازماندهی، اشاعه و مدیریت منابع اطلاعاتی در آن انجام می شود.

-          کتابخانه پلی است میان دانش مضبوط بشری بین نسلهای گذشته، حال و آینده.

 با تلفیق این تعاریف می توان کتابخانه را اینگونه تعریف کرد: کتابخانه نهادی اجتماعی است که با ذخیره سازی، حفاظت و اشاعة  پیشینه های مکتوب، دیداری و شنیداری و الکترونیکی با استفاده از خدمات کارکنان آموزش دیده در خدمت تعلیم و تربیت و توسعه  سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، علمی و فرهنگی است

 

   تعریف کتابداری

 از ابتدای شکل گیری کتابخانه ها، اعم از کتابخانه های الواح گلی و طومارهای پاپیروسی و کتابهای پوستی و سپس کتابخانه های  مجموعه های نسخ خطی و چاپی و تا اواخر قرن نوزدهم، کتابدار حافظ و نگاهبان کتابها محسوب می شد. هر چند از ابتدا اغلب  افراد با نفوذ و صاحب منصب در این کتابخانه ها مشغول به کار بودند،  هیچ گاه به آن به عنوان یک حرفه یا علم مثل حرفه و علم  طبابت و کیمیاگری توجه نمی شد. اما از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم با توجه به گسترش آموزش و حرکتهای اجتماعی در  زمینه های مختلف، کتابخانه و کتابداری نیز دچار تحول گشت و بتدریج راه خود را به منزلة یک علم هموار کرد. در این تغییر و تحول با  ایجاد آموزشهای رسمی در مدارس عالی و دانشگاهها و شکل گیری انجمنهای علمی و حرفه ای بتدریج جایگاه واقعی این رشته  شکل گرفت. به هر حال با اغماض از بحثها و جدلهایی که بر سر علم یا فن و هنر بودن این رشته وجود دارد و با توجه به این واقعیت  که رشتة کتابداری یکی از رشته های علوم اجتماعی است که در دانشگاهها،  دانشکده ها و مدارس عالی معتبر در سطح جهان  تدریس می شود می توان این تعریف را ارائه کرد: کتابداری دانشی است که کارکردهای ویژه گردآوری، سازماندهی و اشاعة دانش  را با اعمال روشهای مدیریت بر عهده دارد.

 . به هر حال علم کتابداری یا اطلاع رسانی طی تحول و  تکوین خود شاهد تغییر عناوین متعددی بوده است که هنوز هم ادامه دارد. بدین معنا که با استفاده از آخرین فناوریهای اطلاعاتی و  ارتباطات و علوم رایانه ای باز هم شاهد عناوین جدیدی برای آن خواهیم بود : مثل ناوبری دانش، مهندسی دانش،  مدیریت دانش و  سازماندهی دانش.

 در حوزة کتابداری، عنوان آن هرچه باشد، یک فرض و اساس کلی مطرح است و آن اینکه کتابدار،  اطلاع رسان،  مهندس دانش و ناوبر  دانش فردی است که باید تواناییها و مهارتهای سازماندهی و اشاعة دانش را داشته باشد. کسب چنین مهارتها و تواناییهایی  نیازمند آموزشهای نظام  مند و کسب تجارت عملی و نظری است. ذکر این نکته ضروری است که به دلیل تغییرات اسامی در وظایف  و عملکردها و حتی فلسفة کتابداری و کتابخانه ها،  این علم در حال حاضر ماهیتی چند رشته ای یا بهتر بگوییم ماهیتی میان رشته  ای پیدا کرده است. بدین معنا که علم کتابداری یا اطلاع رسانی برای اینکه بتواند به وظایف خود بخوبی عمل کند و بتواند دانش  بشری را به صورتی مطلوب سازماندهی و اشاعه کند لازم است تا از علومی همچون رایانه  آمار و ریاضیات،  جامعه شناسی،  روانشناسی و ارتباطات بهره گیرد. چنانچه گروههای آموزشی کتابداری خود را با چنین علومی هماهنگ نسازند یعنی در حوزه های  مورد نظر تواناییهای لازم را کسب نکنند و یا نظریه ها و فلسفة جدیدی برای این حوزه تهیه نکنند ظرف دهه های آینده رشته  کتابداری به عنوان گرایشی از رشته های علوم رایانه یا علوم ارتباطات و با عنوانی غیر از کتابداری ارائه خواهد شد.